نقش آفرینی زنان در توسعه؛ تجربه ای که از دوران جنگ آغاز شد

به گزارش ایکنا از همدان، محمد مبارکی، عضو هیئت علمی گروه جامعه شناسی دانشگاه بوعلی سینا، نشست علمی _ تخصصی «بررسی و مقایسه نقش آفرینی زنان در 8 سال دفاع مقدس، جنگ 12 روزه و جنگ رمضان» که به همت معاونت فرهنگی جهاد دانشگاهی همدان و امور بانوان استانداری همدان، امروز اول مهرماه برگزار شد با اشاره به نقش زنان در فرایند توسعه، اظهار کرد: در بررسی نظریه های توسعه، زنان یکی از عوامل مؤثر در این فرایند هستند و می توانند در سه سطح فردی، میانی و کلان نقش آفرینی کنند.

وی افزود: در سطح فردی، شخصیت و رفتار زنان به ویژه بر اعضای خانواده تأثیرگذار است. در سطح میانی نیز زنان در خانواده، مدرسه و سایر نهادهای اجتماعی نقش دارند و در سطح کلان می توانند در حوزه های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی اثرگذار باشند. از این رو، بهره گیری از ظرفیت زنان نیازمند برنامه ریزی در حوزه های مختلف است.

مبارکی با اشاره به نقش زنان در شرایط جنگ و بحران بیان کرد: بررسی نقش زنان را می توان در سه محور دفاع مقدس، جنگ های اخیر و شناسایی راهکارهای توانمندسازی زنان دنبال کرد تا ضمن شناخت تفاوت های این دوره ها، زمینه افزایش ظرفیت زنان برای ایفای نقش اجتماعی فراهم شود.

وی با بیان اینکه نقش زنان در دفاع مقدس چندبعدی بود، ادامه داد: زنان در دوران دفاع مقدس علاوه بر پشتیبانی از جبهه ها، در مدیریت خانواده و اقتصاد جامعه نیز نقش داشتند. در شرایطی که بسیاری از مردان در جبهه حضور داشتند، زنان سرپرستی خانواده را بر عهده گرفتند، در برخی مشاغل جایگزین مردان شدند و در ایجاد پایداری روانی و ذهنی فرزندان نقش آفرینی کردند.

تأثیر حضور زنان در دفاع مقدس بر ساختار اجتماعی جامعه

عضو هیئت علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه بوعلی سینا اضافه کرد: تهیه پوشاک و اقلام مورد نیاز جبهه ها و تشکیل گروه های مردمی برای پشتیبانی از رزمندگان نیز بخشی از مشارکت زنان در دوران جنگ بود.

مبارکی با تأکید بر اینکه پیامدهای این حضور باید فراتر از نقش های مستقیم دوران جنگ بررسی شود، گفت: حضور زنان در دفاع مقدس بر ساختار اجتماعی جامعه نیز تأثیر گذاشت. یکی از این آثار، تغییر تدریجی کلیشه های جنسیتی بود. با افزایش مسئولیت ها و حضور اجتماعی زنان در دوران جنگ، برخی الگوهای سنتی به تدریج تغییر کرد و به ویژه از دهه 70 شاهد افزایش فعالیت و مشارکت زنان در عرصه های مختلف اجتماعی بودیم.

وی تصریح کرد: تجربه مدیریت خانواده و اقتصاد در دوران جنگ، زمینه تداوم حضور اقتصادی و اجتماعی زنان پس از جنگ را فراهم کرد و این حضور به حوزه های تخصصی، اجتماعی و تحصیلی نیز گسترش یافت. افزایش حضور زنان در آموزش عالی و رشد ظرفیت های تخصصی آنان را می توان از نشانه های این تغییر دانست.

مبارکی بیان کرد: افزایش آگاهی زنان می تواند بر خانواده و در ادامه بر جامعه تأثیر بگذارد؛ بنابراین شناسایی ظرفیت های زنان و برنامه ریزی برای افزایش توانمندی آنان در حوزه های مختلف، از موضوعاتی است که باید در مسیر توسعه اجتماعی مورد توجه قرار گیرد.

عضو هیئت علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه بوعلی سینا، با اشاره به پیامدهای حضور زنان در دوران دفاع مقدس اظهار کرد: حضور زنان در دوران جنگ به شکل گیری نوعی سرمایه نمادین در میان آنان منجر شد و جایگاه و منزلت اجتماعی زنان در جامعه ایران را افزایش داد. این تغییر همچنین نگاه بخشی از مردان به زنان را دگرگون کرد و زمینه را برای کنار گذاشتن تدریجی برخی نگاه های سنتی و تثبیت ظرفیت های اجتماعی زنان فراهم آورد.

زنان و شکل گیری شبکه های حمایتی و اجتماعی

وی افزود: یکی دیگر از پیامدهای این دوره، تغییر در مسیر آموزشی و تحصیلی زنان بود. استمرار حضور زنان در عرصه آموزش و افزایش شمار آنان در نظام آموزشی، یکی از تحولاتی است که می تواند در آینده بر فرایند توسعه اجتماعی تأثیرگذار باشد.

مبارکی ادامه داد: تجربه مشترک زنان در دوران جنگ، زمینه شکل گیری شبکه های حمایتی و اجتماعی را در میان آنان فراهم کرد. این شبکه ها پس از جنگ نیز در سطوح مختلف اجتماعی گسترش یافت و به تدریج بخشی از سرمایه اجتماعی مورد نیاز برای انسجام و توسعه اجتماعی را شکل داد. در واقع، شبکه های حمایتی و اجتماعی زنان پس از پایان دفاع مقدس در حوزه های مختلف رشد کرد.

وی با اشاره به این پرسش که آیا پس از پایان جنگ، جایگاه زنان به شرایط پیش از جنگ بازگشت یا تغییرات ایجادشده پایدار ماند، بیان کرد: برای پاسخ به این پرسش باید ابعاد مختلف موضوع را بررسی کرد. بخشی از تغییرات ایجادشده در دوران جنگ، از جمله افزایش اعتمادبه نفس و خودشناسی زنان، تغییر نگاه اجتماعی به نقش زنان و نهادینه شدن برخی نقش های تخصصی، پس از جنگ نیز تداوم پیدا کرد.

عضو هیئت علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه بوعلی سینا افزود: این تداوم را می توان در افزایش حضور زنان در حوزه های اقتصادی، تحصیلی و فرهنگی مشاهده کرد. البته در کنار این روند، پس از جنگ در برخی خانواده ها فشارهایی برای بازگرداندن زنان به نقش های سنتی نیز وجود داشت. نگاه های مردسالارانه و مقاومت برخی مردان در برابر اشتغال یا حضور اجتماعی زنان، در مواردی به تنش هایی در مدیریت خانواده منجر شد، اما این روند نتوانست تغییرات ایجادشده را به طور کامل به عقب بازگرداند.

مبارکی تصریح کرد: زنان در دوران جنگ تجربه ای به دست آورده بودند که صرفاً محصول شرایط اضطراری بود، اما پس از جنگ تلاش کردند این تجربه را به مطالبه ای اجتماعی تبدیل کنند و در حوزه های مختلف، از جمله عرصه های سیاسی و اجتماعی، حضور بیشتری داشته باشند. این تبدیل تجربه دوران جنگ به مطالبه اجتماعی، از مهم ترین پیامدهای اجتماعی آن دوره بود.

پیوند میان باور مذهبی و مشارکت اجتماعی؛ ویژگی متفاوت زنان ایرانی

وی در ادامه با مقایسه نقش زنان ایرانی در دفاع مقدس با نقش زنان در جنگ های بزرگ جهانی، به ویژه جنگ جهانی دوم، گفت: در جنگ جهانی دوم نیز به دلیل کمبود نیروی انسانی، زنان در کشورهای مختلف به شکل گسترده وارد حوزه های اقتصادی، صنعتی و اجتماعی شدند؛ اما نقش زنان ایرانی در دفاع مقدس در بستر مجموعه ای از عوامل مذهبی، فرهنگی و سیاسی شکل گرفت و از این جهت تفاوت هایی با تجربه زنان در دیگر جوامع داشت.

مبارکی یکی از این تفاوت ها را پیوند میان باور دینی و مشارکت اجتماعی زنان دانست و اظهار کرد: در ایران، باور و ایمان مذهبی زنان با مشارکت اجتماعی آنان در دوران جنگ تلفیق شد و مفاهیمی مانند جهاد و شهادت، حضور اجتماعی زنان را برای آنان به نوعی خدمت به دین و وطن تبدیل کرد. این پیوند میان باور مذهبی و مشارکت اجتماعی، ویژگی متفاوتی به نقش زنان ایرانی در دوران جنگ بخشید.

وی افزود: تفاوت دیگر به نوع حضور زنان در عرصه جنگ مربوط می شود. در جنگ جهانی دوم، زنان در برخی کشورها به صورت سازمان یافته و گسترده در خط مقدم و در نقش هایی مانند خلبانی، تک تیراندازی و رانندگی حضور داشتند، در حالی که نقش زنان ایرانی در دفاع مقدس بیشتر در قالب امدادگری، پرستاری، پشتیبانی و حمایت از رزمندگان شکل گرفت.

عضو هیئت علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه بوعلی سینا، مدیریت خانواده در شرایط جنگ را از دیگر ویژگی های نقش زنان ایرانی برشمرد و گفت: در دوران دفاع مقدس، زنان هم زمان با پشتیبانی از جبهه ها، مدیریت خانواده و بخش هایی از زندگی اجتماعی را نیز بر عهده داشتند. خلاقیت و توانایی زنان در مدیریت منابع محدود و اداره خانواده، به جامعه کمک کرد تا در شرایط دشوار اقتصادی دوران جنگ، از ظرفیت های موجود بیشترین استفاده را داشته باشد.

مبارکی با اشاره به تفاوت مسیر تغییرات اجتماعی زنان در ایران و برخی جوامع دیگر بیان کرد: در برخی کشورها، جنگ جهانی دوم به تغییرات سریع قانونی در جایگاه زنان منجر شد، اما در ایران بخش مهمی از تغییرات ایجادشده پس از دفاع مقدس در بسترهای فرهنگی و ذهنی اتفاق افتاد. این تغییرات به تدریج جایگاه اجتماعی زنان را دگرگون کرد و آثار آن را می توان در رشد و پویایی حضور زنان در عرصه های مختلف مشاهده کرد.

عضو هیئت علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه بوعلی سینا، با اشاره به تأثیر نقش زنان در ساختار اجتماعی پس از جنگ اظهار کرد: بخشی از تحولاتی که در دهه 70 در حوزه های اجتماعی و اقتصادی زنان شکل گرفت، ریشه در تجربه ای داشت که زنان در دوران جنگ به دست آورده بودند.

شبکه های امدادی و فعالیت های خیریه امروز ریشه در تجربه های دوران جنگ زنان دارد

وی افزود: یکی از مهم ترین این تحولات، جهش در حوزه آموزش و سرمایه انسانی بود. بازسازی ذهنی، افزایش سطح تحصیلات و تربیت نسل پس از جنگ، از جمله پیامدهایی بود که تجربه زنان در دوران جنگ در شکل گیری آن مؤثر بود و زمینه را برای افزایش مشارکت اجتماعی آنان فراهم کرد.

مبارکی ادامه داد: حوزه اقتصادی و اشتغال نیز یکی دیگر از عرصه های حضور زنان در دوران بازسازی بود. زنان در این دوره در فرایند بازسازی اقتصادی مشارکت کردند و بخشی از ظرفیت آنان در حوزه های مختلف اقتصادی و اجتماعی به کار گرفته شد.

وی با اشاره به نقش زنان در مدیریت بحران های خانوادگی بیان کرد: زنان در دوران پس از جنگ، علاوه بر نقش های اقتصادی و اجتماعی، در مدیریت مسائل و بحران های خانوادگی نیز نقش مهمی ایفا کردند و بخشی از مسئولیت های ناشی از پیامدهای جنگ، از جمله مسائل مرتبط با جانبازان و خانواده ها، بر عهده آنان قرار گرفت.

عضو هیئت علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه بوعلی سینا، فعال شدن شبکه های امدادی و حمایتی را از دیگر آثار این روند دانست و گفت: بخشی از شبکه های امدادی و فعالیت های خیریه که امروز در جامعه فعال هستند، ریشه در تجربه های دوران جنگ دارند. بسیاری از انجمن های خیریه و شبکه های حمایتی نیز با مدیریت یا مشارکت گسترده زنان فعالیت می کنند و این تجربه های اجتماعی پس از جنگ تداوم پیدا کرده است.

مبارکی تصریح کرد: تداوم این شبکه ها و گسترش آن ها در سال های پس از جنگ، به شکل گیری نهادهای حمایتی و شبکه های اجتماعی جدید در جامعه کمک کرد و بخشی از سرمایه اجتماعی ایجادشده در دوران جنگ را به دوره بازسازی و سال های پس از آن منتقل کرد.

انتهای پیام